งานศึกษาและพัฒนาเกษตรกรรมแบบประณีต

ศึกษา ทดลอง วิจัย เกี่ยวกับงานรวบรวมพันธุ์พืช งานศึกษาการใช้ประโยชน์จากพืช งานเกษตรกรรมพื้นบ้าน งานอนุรักษ์พันธุกรรมพืชและการศึกษาพันธุ์พืช นำผลงานที่ได้จากการศึกษา ทดลอง วิจัย มาถ่ายทอด เพื่อให้แนวคิดแก่เกษตรกรในการเลือกปลูกพืชให้เหมาะสมกับสภาพของพื้นที่และปัจจัยพื้นฐานของเกษตรกร

เกี่ยวกับหน่วยงาน

งานศึกษาและพัฒนาเกษตรกรรมแบบประณีตแบ่งเป็น 6 กลุ่มงานหลักได้แก่

1. งานสาธิตรูปแบบการปลูกพืช

2. งานรวบรวมพันธุ์พืช

3. งานสำรวจและเก็บรวบรวมพันธุ์พืช

4. งานอนุรักษ์พันธุกรรมพืช

5. งานขยายพันธุ์พืช

6. งานขยายผล

งานสาธิตรูปแบบการปลูกพืช

เพื่อให้แนวคิดแก่เกษตรกรในการเลือกรูปแบบและการปลูกพืชให้เหมาะสมกับสภาพของพื้นที่และปัจจัยพื้นฐานของเกษตรกร สาธิตรูปแบบการปลูกพืช 5 รูปแบบ ได้แก่

1.1 รูปแบบการทำสวนในไร่ ในพื้นที่ห่างไกลคมนาคม เหมาะสำหรับพื้นที่เสื่อมโทรมแต่มีแหล่งน้ำ อยู่ห่างไกลจากชุมชน พืชรายได้ที่เกษตรกรควรปลูกคือ ปลูกพืชที่สามารถเก็บไว้ได้นานรอการขนส่งเป็นช่วงๆ ได้แก่ ปอสา ไก๋ พืชอาหาร ได้แก่ ผักหวานบ้าน ผักเชียงดา ฟักทอง ฟักเขียว พริก ฯลฯ พืชที่ใช้ไล่แมลงศัตรูพืช ได้แก่ หางไหล

1.2 รูปแบบการทำสวนเพื่อการอุตสาหกรรมในครัวเรือน เหมาะสำหรับพื้นที่ที่มีแหล่งน้ำและอยู่ใกล้กับโรงงานแปรรูปผลิตผลทางการเกษตร ได้แก่ ขนุน มะกอกน้ำ มะดัน ว่านหางจระเข้ หม่อน เฉาก๊วย และขิง เป็นต้น

1.3 รูปแบบการปลูกพืชผักพื้นบ้านในหมู่บ้านชานเมือง เหมาะสำหรับพื้นที่ที่มีแหล่งน้ำและอยู่ใกล้ชุมชน การคมนาคมสะดวก ง่ายต่อการนำผลผลิตออกสู่ตลาด โดยแบ่งออกเป็น 2 รูปแบบย่อย

1.3.1 รูปแบบสำหรับเกษตรกรที่มีเงินทุนน้อย เหมาะสำหรับปลูกพืชผักสวนครัว ปลูกง่าย ขยายพันธุ์ง่าย เก็บผลผลิตจำหน่ายได้ทุกวัน ได้แก่ ตะไคร้ ขมิ้น ข่า พริก มะเขือ ต้นหอม ผักชี กะเพรา โหระพา และกล้วยไม้ ไม้ตัดใบ เช่น ปริก เฟิร์น และสับปะรดสี

1.3.2 รูปแบบสำหรับเกษตรกรที่มีเงินทุนมาก เหมาะสำหรับปลูกพืชรายได้ชนิดที่ลงทุนมาก ผลผลิตตอบแทนที่ได้สูง มีการดูแลเอาใจใส่ค่อนข้างมาก เช่น พืชในกลุ่มไม้ดอกไม้ประดับ ไม้ตัดดอก ได้แก่ ว่านแสงอาทิตย์ หน้าวัว และกล้วยไม้ ไม้ตัดใบ เช่น ปริก เฟิร์น และสับปะรดสี เป็นต้น

1.4 รูปแบบการปลูกพืชเพื่อการเลี้ยงปศุสัตว์ ไม้ยืนต้นที่ปลูกได้แก่ ขี้เหล็ก ระหว่างแถวไม้ยืนต้นปลูกหญ้าสำหรับเลี้ยงสัตว์ ได้แก่ หญ้ารูซี่ และ หญ้าเนเปียร์

1.5 รูปแบบการปลูกพืชของหน่วยขยายพืชพันธุ์ดีประจำหมู่บ้าน เหมาะสำหรับเกษตรกรที่มีความสามารถเฉพาะตัวและมีทักษะในการขยายพันธุ์พืชเพื่อเพิ่มรายได้ ได้แก่ มะนาว ฝรั่ง อบเชย มะดัน ฯลฯ

2. งานรวบรวมพันธุ์พืช

รวบรวมพันธุ์พืช 4 กลุ่มด้วยกัน คือ 1) ผักพื้นบ้าน 2) พืชสมุนไพร โดยรวบรวมพันธุ์พืชพื้นเมืองของภาคเหนือเป็นส่วนใหญ่ 3) ไม้ดอกหอม เน้นกลุ่มพันธุ์ไม้ที่หายากและมีศักยภาพในเชิงการค้าและ 4) พืชอุตสาหกรรม ไม้ผล และ ไม้ดอกไม้ประดับ เน้นรวบรวมพันธุ์ที่เหมาะสมในการเผยแพร่ให้แก่เกษตรกรในรูปแบบของการเกษตรแบบผสมผสานและพอเพียง ส่วนไม้ผลเป็นไม้ต่างถิ่นเพื่อการศึกษาการอยู่รอดการเจริญเติบโตและการให้ผลผลิตในสภาพพื้นที่ของศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชดำริ

3. งานสำรวจและเก็บรวบรวมพันธุ์พืช

สำรวจและเก็บรวบรวมพันธุ์พืช 4 ชนิดคือ 1) กล้วยไม้ 2) ผักพื้นเมือง 3) พืชสมุนไพร และ4) เห็ดป่า ในพื้นที่ป่าของศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชดำริ และพื้นที่ป่าในเขตป่าสงวนแห่งชาติขุนแม่กวง ในรัศมี 50 กิโมเมตรจากศูนย์ฯ

การสำรวจกล้วยไม้ดินบริเวณป่าภายในพื้นที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องจากพระราชดำริและพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติขุนแม่กวง

สำรวจและเก็บรวบรวมพันธุ์ผักพื้นเมืองบริเวณพื้นที่รอบศูนย์ในรัศมี 50 กิโลเมตร

สำรวจและเก็บรวบรวมพันธุ์สมุนไพรบริเวณพื้นที่รอบศูนย์ในรัศมี 50 กิโลเมตร

การสำรวจเห็ดป่าในพื้นที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชดำริสำรวจเห็ดป่าบริเวณพื้นที่ศูนย์ฯ

4. งานอนุรักษ์พันธุกรรมพืช

เป็นงานที่สนองพระราชดำริในโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช อันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (อพ.สธ.) ในการปลูกรักษาพันธุกรรมพืชและการสร้างจิตสำนึกในการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชของประเทศ แบ่งออกเป็น 3 ส่วน ได้แก่

4.1 การดำเนินงานปลูกรักษาพันธุกรรมพืชของ อพ.สธ. ต้นพันธุกรรมพืช อพ.สธ.ที่ปลูกในพื้นที่ปลูกรักษาภายในศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ฯ โดยพรรณไม้ส่งมาจากโครงการ อพ.สธ. จำนวน 30 ชนิด ได้แก่ มะตูม ไก๋ มะค่าโมง กฤษณา ไม้หาดหนุน ขนุน มะปราง ไม้น้ำนอง กาน้า หนำเลี๊ยบ ส้มจี๊ด มะเกี๋ยง ชิงชัน ตะโก มะเกลือ มะหลอด มะเกว๋น ซำ มะแฟน ทับทิมกระท้อน ผักหวานบ้าน มะค่าแต้ หว้า มะค่าลิ้น ก่อเมล็ดเล็ก ก่อเมล็ดใหญ่ ไม้แดง เพกา และ เหรง นอกจากนั้นเป็นไม้ป่ารวมทั้งพืชพื้นถิ่นอื่น ๆ เช่น ลาน เขือง เป็นต้น

4.2 งานอนุรักษ์พันธุกรรมพืชพื้นถิ่น

4.2.1 การสำรวจเห็ดป่าในแหล่งอาศัยภายในศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ เช่น 1) เห็ดไข่แดง 2) เห็ดไข่เหลือง 3) เห็ดไข่ห่านขาว 4) เห็ดโคนแดง 5) เห็ดโคนดำ 6) เห็ดโคนข้าวตอก 7) เห็ดโคนขาว 8) เห็ดเผาะ 9) เห็ดหูหนูป่า 10) เห็ดปอดม้า

4.2.2 การอนุรักษ์พันธุกรรมพืชที่มีศักยภาพในการใช้ประโยชน์ทางอุตสาหกรรม ขยายพันธุ์เพื่อเพิ่มจำนวนต้นสำหรับปลูกในแปลงรวบรวมพันธุ์และสำหรับงานขยายผล เช่น ว่านหางจระเข้ โกโก้ และไก๋

4.2.3 การอนุรักษ์พันธุกรรมผักพื้นบ้าน สำรวจและรวบรวมพันธุกรรมผักพื้นเมืองและผักพื้นบ้านมาปลูกรักษาไว้ภายในแปลงรวบรวมพันธุ์พืช ศึกษาพันธุกรรมของพืชผัก เช่น การศึกษาลักษณะทางสัณฐานวิทยา กายวิภาควิทยา ได้แก่ ผักนางแลว ผักปลัง ผักเชียงดา ผักขี้หูด และถั่วพู โดยมีการพัฒนาต่อยอดสู่กระบวนการแปรรูปผลิตภัณฑ์ ได้แก่ การนำใบผักเชียงดามาทำชาสำหรับชงดื่มเพื่อรักษาระดับน้ำตาลในเลือด

4.2.4 การอนุรักษ์พันธุกรรมกล้วยไม้ จากการสำรวจพบว่ามีกล้วยไม้กระจายเพิ่มมากขึ้นทั้งชนิดและปริมาณ จึงนำตัวอย่างต้นกล้วยไม้มาปลูกรักษาไว้ในพื้นที่อนุรักษ์พันธุกรรมพืชของศูนย์ฯ ต้นกล้วยไม้ที่ปลูกรวบรวม เช่น เอื้องดอกมะขาม กระเรกระร่อน เขาแพะ เอื้องแพน เอื้องนิ่ม แปรงสีฟัน Eulophia sp. เอื้องเงิน หวายเขียว เข็มขาว เสือแผ้ว กุหลาบอินทรจักร ฯลฯ

4.2.5 การอนุรักษ์พันธุกรรมพืชสมุนไพร ได้ทำการปลูกรวบรวมพันธุกรรมพืชสมุนไพรพื้นบ้านภาคเหนือ โดยจำแนกตามการใช้ประโยชน์ เช่น กลุ่มพืชลดไข้ กลุ่มพืชลดอาการปวด และรวบรวมภูมิปัญญาท้องถิ่นในการใช้ประโยชน์พืชสมุนไพรเหล่านั้นจากประชาชน ปราชญ์ชาวบ้าน เพื่อเป็นข้อมูลพื้นฐานในการศึกษาการใช้ประโยชน์ของพืชแต่ละชนิด

4.3 กิจกรรมศูนย์ข้อมูลพันธุกรรมพืช

การจัดทำข้อมูลพันธุ์พืชในพื้นที่ปลูกรักษาพันธุกรรมพืช อพ.สธ. ในพื้นที่ปลูกรักษา

5. งานขยายพันธุ์พืช

ขยายพันธุ์พืชเพื่อปลูกในแปลงสาธิต และสนับสนุนต้นพันธุ์พืชสำหรับผู้สนใจทั่วไปและกิจกรรมต่าง ๆ พืชที่ขยายพันธุ์ เช่น ผักพื้นเมือง พืชสมุนไพร ไม้ดอกไม้ประดับ และพืชอุตสาหกรรม

6. งานขยายผล

6.1 งานฝึกอบรมเกษตรกร

– อบรมเกษตรกรหลักสูตรการปลูกและการแปรรูปผักเชียงดาเพื่อการค้า

6.2 งานฝึกประสบการณ์นักศึกษาจากสถาบันต่าง ๆ

6.3 งานอบรมและถ่ายทอดองค์ความรู้ต่าง ๆ ให้กับบุคคลทั่วไป

6.4 สนับสนุนต้นพันธุ์พืชสำหรับผู้สนใจทั่วไปและกิจกรรมต่าง ๆ เช่น ผักพื้นเมือง พืชสมุนไพร ไม้ดอกไม้ประดับ พืชอุตสาหกรรม และสนับสนุนกล้าเชียงดาแก่เกษตรกรที่มาอบรม

งานศึกษาและพัฒนาเกษตรกรรมแบบประณีต